Tarım arazisi vasfı, bir arazinin 5403 sayılı Kanun kapsamında hangi tarım arazisi sınıfında yer aldığını ve buna bağlı olarak nasıl kullanılabileceğini ifade eder. Kanun, tarım arazilerini mutlak, özel ürün, dikili ve marjinal olarak sınıflandırır. Tarım dışı kullanım ya da vasıf değişikliği mümkündür; ancak arazinin sınıfına göre izin koşulları farklılaşır ve süreç valilik, Bakanlık ve Toprak Koruma Kurulu değerlendirmelerine bağlıdır.
Arazi sınıfları
5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 3. maddesinde sınıflar tanımlanmıştır. Aşağıdaki tablo tanımların kısa özetidir.
| Sınıf | Kısa tanım |
|---|---|
| Mutlak tarım arazisi | Toprak özellikleri ürün almak için sınırlayıcı olmayan, topografik sınırlaması çok az olan, ülkesel, bölgesel ya da yerel önemi bulunan araziler |
| Özel ürün arazisi | Toprak ve topografya nedeniyle yöredeki bitkilerin tamamı yetişmeyen ancak özel ürün yetiştiriciliği yapılabilen araziler |
| Dikili tarım arazisi | Üzerinde çok yıllık ağaç, ağaççık ve çalı formundaki bitkilerin tarımı yapılan araziler |
| Marjinal tarım arazisi | Diğer sınıflar dışında kalan, yalnızca geleneksel toprak işlemeli tarımın yapıldığı araziler |
Tapuda yazan nitelik (tarla, bağ, bahçe gibi) ile arazi sınıfı farklı kavramlardır. Sınıflandırma ve tapu niteliği birlikte değerlendirilmelidir. Arazi sınıfı bilgisi için Tarım ve Orman İl Müdürlüğü, tapu niteliği için tapu kaydı esas alınır.
Tarım dışı kullanım izni
Kanunun 13. maddesine göre mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazileri tarımsal üretim dışında kullanılamaz. İstisnalar sayılıdır: alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla savunma ihtiyaçları, doğal afet sonrası geçici yerleşim, enerji ve madencilik yatırımları, kamu yararı kararı alınmış plan ve yatırımlar gibi hâllerde Bakanlık izin verebilir. Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir.
Bu sınıflar dışında kalan tarım arazileri, toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir. Tarımsal amaçlı yapılar için ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisi valilik izni ile kullanılır.
Vasıf değişikliği ve izin süreci
Tarım arazilerinde ifraz, hisselendirme, pay temliki, taksim ve vasıf değişikliği işlemleri Bakanlığın izni ile yapılır (5403 md. 8/B). 4 Nisan 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik, 9 Aralık 2017 tarihli önceki yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır; yönetmelik 4 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle de güncellenmiştir. Yönetmeliğin ilgili hükümlerine göre:
- Başvuru, belediye ya da il özel idaresi üzerinden elektronik portalla il müdürlüğüne iletilir.
- Etüt ve arazi sınıflama raporu hazırlanır; rapor il müdürlüğü tarafından onaylanır.
- Talep, arazinin sınıfına göre valilik ya da Toprak Koruma Kurulu tarafından değerlendirilir.
- İzin verilirse toprak koruma projesine uyma, izin amacı dışında kullanmama gibi koşullar uygulanır.
- Yönetmelik, aykırı kullanımlarda tapu kütüğüne şerh konulmasını öngörür.
Yönetmelikteki madde numaraları ve ayrıntılar zaman içinde değişebileceğinden başvuru öncesinde güncel metin ve il müdürlüğü uygulaması teyit edilmelidir. Dikili tarım arazisi olarak tespit edilen arazinin sınıfı, ağaç ömrü dolmadan ve doğal afet gibi istisnalar dışında, beş yıl boyunca değiştirilemez.
İmar planı ile ilişki
İmar planında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı amaçla kullanım izni verilen yerler, yeniden izin alınmaksızın bu amaç dışında kullanılamaz ve planlanamaz (5403 md. 13). Bu nedenle tarım arazisinin imara açılması, yalnızca vasıf değişikliği talebiyle değil plan kararlarıyla birlikte değerlendirilir. Satın alma öncesinde imar durumu ve plan ilanları kontrol edilmelidir.
Eskişehir'de başvuru
Eskişehir'de tarım arazisinin sınıfı ve tarım dışı kullanım izni için Tarım ve Orman İl Müdürlüğü ve valilik süreçleri esas alınır. Parselin imar planı içinde olup olmadığı Tepebaşı ya da Odunpazarı belediyelerinin imar durumu hizmetlerinden öğrenilebilir.
Sık sorulan sorular
Tapuda tarla yazan arazi imara açılabilir mi?
Bu yalnızca imar planı kararıyla mümkündür ve tarım arazisi sınıfına göre ek izin gerektirir. Tapu niteliğinin tek başına değiştirilmesi yeterli değildir.
Marjinal arazide izin daha mı kolaydır?
Kanun, mutlak, özel ürün, dikili ve sulu tarım arazileri dışında kalan arazilerin valiliklerce toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla tarım dışı kullanıma tahsis edilebileceğini belirtir. Ancak her talep ayrıca incelenir.
Vasıf değişikliği için kimden izin alınır?
Tarım arazilerinde vasıf değişikliği Bakanlığın iznine tabidir. Uygulamada başvuru il müdürlüğü üzerinden yürütülür.
Arazi sınıfı nereden öğrenilir?
Tarım ve Orman İl Müdürlüğüne yapılacak başvuru ya da yetkili kurumların arazi sınıflama kayıtları üzerinden öğrenilir.
Kaynaklar
- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, mevzuat.gov.tr
- Resmî Gazete, 4 Nisan 2026, Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik
- Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
- Tepebaşı Belediyesi
- Odunpazarı Belediyesi
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki, mali veya yatırım danışmanlığı yerine geçmez. Oran ve tutarlar değişebilir; işlem öncesinde ilgili kurumun güncel duyurusu esas alınmalıdır.

